🎓#कॉ. शरद पाटील : वंचितांचा विद्वान...

आज 17 सप्टेंबर... ✍️

#प्राच्यविद्यापंडित कॉ. शरद पाटील यांच्या जयंतीनिमित्ताने..

ज्ञान, संघर्ष आणि सामाजिक परिवर्तनाची अखंड मशाल..

समाजाच्या इतिहासात काही माणसे अशी असतात की, त्यांचे आयुष्य केवळ स्वतःसाठी नसते. ते स्वतःचे सुख, प्रसिद्धी आणि वैयक्तिक सुरक्षितता बाजूला ठेवून समाजातील वंचित, शोषित आणि उपेक्षित माणसांच्या हक्कांसाठी आयुष्यभर संघर्ष करतात. कॉ. शरद पाटील हे अशाच संघर्षशील आणि चिंतनशील व्यक्तिमत्त्वांपैकी एक होते.

त्यांच्या विचारांचा केंद्रबिंदू होता..वंचितांची मुक्ती ज्ञानातून, आत्मभानातून आणि संघटित संघर्षातूनच शक्य आहे.

#ज्ञान हेच मुक्तीचे पहिले पाऊल..

कॉ. शरद पाटील यांचा जन्म 17 सप्टेंबर 1925 रोजी धुळे जिल्ह्यातील कापडणे येथे सत्यशोधक परंपरा असलेल्या कुटुंबात झाला. घरातील वातावरणामुळे लहानपणापासूनच त्यांना धर्मग्रंथ, इतिहास आणि समाजव्यवस्थेकडे चिकित्सक नजरेने पाहण्याची प्रेरणा मिळाली.

त्यांच्यासाठी शिक्षण म्हणजे केवळ परीक्षा पास होणे किंवा पदवी मिळवणे नव्हते. शिक्षण म्हणजे प्रश्न विचारण्याची ताकद, सत्य शोधण्याची दृष्टी आणि अन्यायाविरुद्ध उभे राहण्याचे धैर्य.

1945 मध्ये देशव्यापी विद्यार्थी संपात सहभागी होत त्यांनी सामाजिक कार्याची सुरुवात केली. पुढे ही वाटचाल त्यांच्या अखेरच्या श्वासापर्यंत सुरू राहिली.

#वंचितांच्या जगण्याशी जोडलेला विद्वान..

शरद पाटील यांचे वैशिष्ट्य म्हणजे ते केवळ पुस्तकांमध्ये रमणारे विद्वान नव्हते. त्यांचे ज्ञान प्रत्यक्ष जीवनाशी जोडलेले होते.

त्यांच्या आयुष्याचा मोठा काळ आदिवासी वाड्या-वस्त्यांमध्ये, दुर्गम भागात आणि वंचित समाजाच्या प्रश्नांमध्ये गेला. दिवसा ते लोकांच्या प्रश्नांसाठी संघर्ष करायचे आणि रात्री त्याच प्रश्नांची उत्तरे शोधण्यासाठी पुस्तकांशी संवाद साधायचे..त्यांच्या एका हातात संघर्षाची मशाल होती आणि दुसऱ्या हातात ज्ञानाचा दिवा.

महात्मा फुले यांनी शूद्र-अतिशूद्रांच्या प्रश्नांना केंद्रस्थानी आणले आणि डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी वंचितांच्या हक्कांसाठी संविधानिक व सामाजिक संघर्ष उभा केला. त्याच परंपरेत शरद पाटील यांनी आदिवासी आणि वंचित समूहांच्या इतिहास, अस्मिता आणि अधिकारांचा प्रश्न पुढे आणला.

#आदिवासींच्या हक्कांसाठी संघर्ष..

आदिवासी समाजाला आपल्या जंगल, जमीन आणि नैसर्गिक संसाधनांपासून दूर केले जात असल्याच्या प्रश्नावर शरद पाटील यांनी दीर्घकाळ संघर्ष केला.आदिवासींच्या जीवनाकडे केवळ दयेच्या नजरेने न पाहता हक्क, स्वाभिमान आणि ऐतिहासिक अस्तित्वाच्या दृष्टीने पाहिले पाहिजे, हा त्यांचा आग्रह होता.

आदिवासींच्या हक्कांसाठी झालेल्या दीर्घ सामाजिक संघर्षांच्या व्यापक प्रक्रियेतून पुढे Forest Rights Act, 2006 सारख्या कायदेशीर हक्कांची निर्मिती झाली. या संघर्षाच्या इतिहासाचा अभ्यास करताना विविध कार्यकर्ते, संघटना आणि विचारवंतांचे योगदान स्वतंत्रपणे समजून घेणे आवश्यक आहे, त्या व्यापक प्रक्रियेत शरद पाटील यांचा आदिवासी प्रश्नावरील वैचारिक आणि चळवळीतील सहभाग महत्त्वाचा मानला जातो.

त्यांनी आदिवासी आणि वंचित समाजाला एक मूलभूत प्रश्न विचारायला शिकवला, “आपण कोण आहोत? आपला इतिहास काय आहे? आणि आपल्या हक्कांपासून आपल्याला कोणी वंचित केले?”

हा प्रश्नच आत्मभानाची सुरुवात आहे..

#इतिहासाकडे नव्या नजरेने पाहण्याचा प्रयत्न..

वंचित समाजाचा इतिहास अनेकदा अभिजनांनी लिहिला. त्यामुळे त्यांच्या इतिहासाकडे कमीपणाने, नकारात्मकतेने किंवा केवळ उपेक्षेच्या दृष्टिकोनातून पाहिले गेले, अशी कॉ.शरद पाटील यांची भूमिका होती..त्यांनी इतिहासातील विविध व्यक्तिरेखा, परंपरा, मिथके आणि सांस्कृतिक प्रतीकांचा नव्याने अभ्यास करण्याचा प्रयत्न केला. निर्ऋती, शूर्पणखा, सीता, मंदोदरी यांसारख्या स्त्री व्यक्तिरेखांपासून बळी, विदुर, बुद्ध, आनंद, दिग्नाग, धर्मकीर्ती, मच्छिंद्रनाथ, चक्रधर, बसवेश्वर, संत तुकाराम , शिवाजी महाराज, संभाजी महाराज, मार्क्स, फुले आणि आंबेडकर यांच्यापर्यंत अनेक व्यक्ती आणि परंपरांचा त्यांनी आपल्या वैचारिक चौकटीतून अभ्यास केला.

त्यांचा उद्देश केवळ भूतकाळाचा गौरव करणे नव्हता..तर इतिहासातून वर्तमान समजून घ्यायचे आणि वर्तमानातून भविष्याचा मार्ग शोधायचा, हा त्यांच्या विचारांचा महत्त्वाचा धागा होता.

#फुले-आंबेडकर आणि मार्क्सवादाचा संवाद..

शरद पाटील यांच्या विचारविश्वात मार्क्सवाद, फुले-आंबेडकरवाद, जातिव्यवस्था, वर्गव्यवस्था आणि स्त्रीदास्य यांचा परस्परसंबंध महत्त्वाचा होता...भारतीय समाजातील शोषण समजून घेताना केवळ आर्थिक वर्गसंघर्ष पुरेसा नाही, जात आणि लिंगाच्या आधारे निर्माण झालेल्या विषमतेचाही सखोल विचार करावा लागतो, अशी त्यांची भूमिका होती..यातून त्यांनी मार्क्सवादाचा भारतीय सामाजिक वास्तवाशी संवाद घडवून आणण्याचा प्रयत्न केला..त्यांच्या मते भारतीय समाज समजून घेण्यासाठी जात, वर्ग आणि स्त्रीदास्य या तिन्ही प्रश्नांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक आहे..हीच त्यांच्या वैचारिक योगदानाची एक महत्त्वाची बाजू होती.

#अंधश्रद्धेला विरोध, पण चिकित्सक विचार आवश्यक..

शरद पाटील यांचा आणखी एक महत्त्वाचा आग्रह होता..चिकित्सा करा, पण चिकित्सा म्हणजे केवळ नकार नव्हे..एखादी जुनी परंपरा आहे म्हणून ती स्वीकारायची नाही आणि जुनी आहे म्हणून ती सरसकट फेकूनही द्यायची नाही..तिची निर्मिती कशी झाली? तिच्यामागील सामाजिक परिस्थिती काय होती? तिचा अर्थ काळानुसार कसा बदलला? समाजातील कोणत्या समूहांना त्याचा फायदा किंवा तोटा झाला?

असे प्रश्न विचारून इतिहास आणि संस्कृतीकडे पाहिले पाहिजे.

यालाच त्यांनी “जाणीव-नेणीवेचे तर्कशास्त्र” आणि विधायक चिकित्सेच्या माध्यमातून अधिक व्यापक वैचारिक रूप देण्याचा प्रयत्न केला.त्यांच्या विचारातील हा दृष्टिकोन आजही महत्त्वाचा वाटतो, कारण विवेक म्हणजे प्रत्येक गोष्ट नाकारणे नव्हे,तर प्रत्येक गोष्टीला प्रश्न विचारून सत्यापर्यंत पोहोचण्याचा प्रयत्न करणे होय.

कॉ.शरद पाटील यांचे व्यक्तिमत्त्व अत्यंत साधे होते. प्रसिद्धी, पुरस्कार किंवा व्यक्तिपूजेपेक्षा त्यांनी विचार आणि संघर्षाला महत्त्व दिले..साधा पोशाख, साधे जीवन आणि उपलब्ध साधनांमध्ये काम करण्याची वृत्ती हे त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वाचे वैशिष्ट्य होते.मोठ्या व्यासपीठापेक्षा त्यांना सामान्य माणसामध्ये राहणे अधिक महत्त्वाचे वाटत होते.

दगडावर बसूनही मोठा विचार मांडता येतो,त्यासाठी भव्य व्यासपीठाची गरज नसते..हीच त्यांच्या जीवनाची शिकवण आहे.

#विद्वत्ता म्हणजे समाजापासून दूर जाणे नव्हे..

आज ज्ञान अनेकदा पदवी, प्रमाणपत्र, पुरस्कार आणि प्रसिद्धीशी जोडले जाते. परंतु कॉ.शरद पाटील यांचे जीवन वेगळा अर्थ सांगते." खरा विद्वान तोच, ज्याचे ज्ञान समाजातील शेवटच्या माणसाच्या जीवनाला स्पर्श करते." त्यांनी इतिहास वाचला, तत्त्वज्ञानाचा अभ्यास केला, विविध विचारप्रवाह समजून घेतले, पण हे सर्व केवळ स्वतःच्या बौद्धिक समाधानासाठी नव्हते.

त्यांच्या अभ्यासाचा अंतिम प्रश्न होता, “या ज्ञानाचा उपयोग समाजातील वंचित माणसाच्या मुक्तीसाठी कसा होऊ शकतो?” म्हणूनच त्यांची विद्वत्ता ही ग्रंथालयात बंदिस्त राहिली नाही, ती चळवळीच्या मैदानात उतरली.

#त्यांचे वैचारिक योगदान..

कॉ.शरद पाटील यांनी भारतीय समाजाच्या प्रश्नांचा विचार करण्यासाठी अनेक वैचारिक संकल्पना आणि पद्धती विकसित करण्याचा प्रयत्न केला. त्यामध्ये प्रमुख..

1. मार्क्सवाद आणि फुले-आंबेडकरवादाचा संवाद

2. अब्राह्मणी विधायक बहुप्रवाही ऐतिहासिक भौतिकवादी अन्वेषण पद्धती

3. अतीत-सद्य-भविष्यवेधी प्रमाणशास्त्र

4. जाणीव-नेणीवेचे तर्कशास्त्र

5. सौत्रांतिक मार्क्सवाद

6. अब्राह्मणी सौंदर्यशास्त्र

7. अब्राह्मणी विधायक इतिहासलेखन

या संकल्पना प्रथमदर्शनी कठीण वाटू शकतात. परंतु त्यामागील मूलभूत प्रश्न सोपा आहे.भारतीय समाजातील जात, वर्ग, लिंग, संस्कृती आणि इतिहास यांचे वास्तव समजून घेऊन अधिक न्याय्य समाजाची निर्मिती कशी करता येईल?हा प्रश्न समजून घेणे म्हणजे कॉ.शरद पाटील यांच्या विचार-विश्वाच्या दाराशी पोहोचणे होय.

#जाती अंताचा प्रश्न..

महात्मा फुले आणि डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या विचार परंपरेतून आलेला जातिव्यवस्थेच्या अंताचा प्रश्न शरद पाटील यांनी सातत्याने वैचारिक चर्चेच्या केंद्रस्थानी ठेवला.त्यांच्या मते सामाजिक परिवर्तनासाठी केवळ आर्थिक विषमता कमी करणे पुरेसे नाही. समाजाच्या मानसिकतेत, सामाजिक संबंधांमध्ये आणि सत्तासंबंधांमध्ये परिवर्तन घडवावे लागेल.

व्यवस्था बदलायची असेल तर केवळ सत्ता बदलून चालत नाही; विचार करण्याची पद्धतही बदलावी लागते..ही त्यांची शिकवण आजच्या पिढीसाठी विशेष महत्त्वाची आहे.

#व्यक्तिपूजेपेक्षा विचारपूजा..

आज अनेकदा एखाद्या व्यक्तीवर प्रेम करणे म्हणजे तिच्या प्रत्येक विचाराला प्रश्न न विचारता स्वीकारणे, असा गैरसमज निर्माण होतो.परंतु कॉ.शरद पाटील यांच्या वैचारिक परंपरेतून शिकायचे असेल तर त्यांच्या विचारांचीही चिकित्सा, चर्चा आणि पुनर्वाचन केले पाहिजे..कारण कोणताही विचारवंत अंतिम सत्याचा मालक नसतो.

विचारवंताला मोठे करण्याचा सर्वोत्तम मार्ग म्हणजे त्याचा विचार पुढे नेणे, त्याला देव्हाऱ्यात बसवणे नव्हे.

#आजच्या तरुणांनी काय शिकावे?

कॉ.शरद पाटील यांच्या जीवनातून आजच्या तरुणांनी अनेक गोष्टी शिकण्यासारख्या आहेत.

ज्ञान मिळवा,पण ज्ञानाचा अहंकार बाळगू नका.प्रश्न विचारा, पण प्रश्न विचारण्यापुरते थांबू नका..इतिहास वाचा, पण इतिहासात अडकून राहू नका.

परंपरेची चिकित्सा करा, पण चिकित्सेच्या नावाखाली प्रत्येक गोष्ट नाकारू नका..समाजातील अन्याय पाहा, पण केवळ सोशल मीडियावर प्रतिक्रिया देऊन थांबू नका.आणि सर्वांत महत्त्वाचे, स्वतःचे शिक्षण स्वतःपुरते मर्यादित ठेवू नका, ते समाजाच्या भल्यासाठी वापरा.

कॉ.शरद पाटील यांच्या जीवनाची खरी ओळख त्यांच्या साधेपणात, अभ्यासात, त्यागात आणि संघर्षात आहे.त्यांच्या जीवनाचा संदेश असा आहे की," परिवर्तनासाठी मोठ्या घोषणांपेक्षा दीर्घकाळाचा अभ्यास, सातत्यपूर्ण संघर्ष आणि समाजाशी जिवंत नाते आवश्यक असते."

त्यांनी आपल्या आयुष्याचा मोठा भाग वंचितांच्या प्रश्नांना समजून घेण्यासाठी आणि त्यांच्यासाठी वैचारिक मार्ग शोधण्यासाठी खर्च केला.

त्यांचे एक प्रसिद्ध विधान त्यांच्या जीवनदृष्टीचे सार सांगते, “मला खाटेवर मरायचे नाही. मला सर्वहारांसाठी लढत लढत मरायचे आहे.”

त्यांच्या जीवनाचा शेवटही त्यांच्या या संघर्षशील वृत्तीशी जोडलेला राहिला. आपल्या वैचारिक कामात गुंतलेले असतानाच त्यांनी जगाचा निरोप घेतला.

कॉ. शरद पाटील यांच्या जन्मशताब्दी वर्षाचे स्मरण केवळ जयंती साजरी करण्यापुरते मर्यादित राहू नये.

त्यांच्या जीवनाचा खरा सन्मान म्हणजे त्यांचे साहित्य वाचणे, त्यांच्या विचारांवर चर्चा करणे, त्यांच्या भूमिकांशी सहमत-असहमत होत चिकित्सकपणे त्यांचे पुनर्वाचन करणे आणि भारतीय समाजातील जात, वर्ग, स्त्रीदास्य, आदिवासी हक्क, शिक्षण आणि सामाजिक न्यायाच्या प्रश्नांकडे विवेकाने पाहणे.कारण एखाद्या विचारवंताची खरी स्मृती पुतळ्यात नसते,तर ती जिवंत प्रश्नांमध्ये आणि सतत विचार करणाऱ्या पिढीत असते.

#कॉ. शरद पाटील यांचे जीवन आपल्याला एक महत्त्वाचा धडा देते, 

 “ज्ञान जर अन्यायाविरुद्ध उभे राहत नसेल, तर ते केवळ माहिती आहे, 

आणि संघर्ष जर विवेकाशिवाय असेल, तर तो दिशाहीन आहे..ज्ञानाला विवेकाची आणि विवेकाला संघर्षाची जोड मिळाली,तरच परिवर्तनाची वाट निर्माण होते.”

कॉ.शरद पाटील यांनी ज्ञानाला संघर्षाशी जोडले आणि संघर्षाला वैचारिक दिशा देण्याचा प्रयत्न केला.

म्हणूनच त्यांचे स्मरण म्हणजे केवळ एका व्यक्तीचे स्मरण नाही, 

ते प्रश्न विचारण्याच्या परंपरेचे स्मरण आहे.

ते सत्यशोधनाच्या परंपरेचे स्मरण आहे.

ते वंचितांच्या आत्मभानाचे स्मरण आहे.

आणि सामाजिक परिवर्तनाच्या अखंड स्वप्नाचे स्मरण आहे.

प्राच्यविद्यापंडित कॉ. शरद पाटील यांच्या जन्मशताब्दी वर्षानिमित्त विनम्र अभिवादन!🙏

ज्ञानाची ज्योत प्रज्वलित राहो, चिकित्सेची दृष्टी जागी राहो,

आणि सामाजिक न्यायाची वाटचाल अधिक व्यापक होत राहो..!

मूळ लेख - मा. नितीन सावंत ( धर्मकीर्ती परभणीकर )

मानव मुक्ती मिशन परिवार महाराष्ट्र 

विचार लेखन, संपादन आणि प्रसिद्धी..

#विद्यार्थीमित्र प्रा. रफीक शेख.. ✍️

-एक साहित्यप्रेमी, विवेकवादी आणि समाजमाध्यमकार..

🔰 The Spirit of Zindagi Foundation

"मानवी सामर्थ्याला जागवणारं प्रेरणेचं क्षितिज..!"

Inspire | Educate | Empower | Excel

#कॉशरदपाटील #शरदपाटील #शरदपाटीलजयंती #जन्मशताब्दी #वंचितांचाविद्वान #ज्ञानआणिसंघर्ष #ज्ञानाचीशक्ती #ज्ञानहेचमुक्ती #सामाजिकपरिवर्तन #सामाजिकन्याय #वंचितसमाज #शोषितसमाज #आदिवासीहक्क #आदिवासीअधिकार #आदिवासीसंघर्ष #जातिव्यवस्था #जातिअंत #जातिअंताचालढा #फुलेआंबेडकर #महात्माफुले #डॉबाबासाहेबआंबेडकर #मार्क्सवाद #फुलेआंबेडकरवाद #सत्यशोधकपरंपरा #सत्यशोधन #विवेकवाद #चिकित्सकविचार #वैचारिकलेख #वैचारिकजागर #प्रबोधन #प्रबोधनचळवळ #सामाजिकजागृती #इतिहास #इतिहासलेखन #भारतीयइतिहास #वंचितांचाइतिहास #आत्मभान #सामाजिकभान #शिक्षण #शिक्षणाचीशक्ती #विद्यार्थीमित्र #प्रार्च्यविद्यापंडित #मानवतावाद #समता #स्वातंत्र्य #बंधुता #न्याय #समाजपरिवर्तन #क्रांतिकारीविचार #विचारांचीक्रांती #तरुणांसाठीविचार #प्रेरणादायीविचार #महाराष्ट्र #परभणी #Parbhani #SharadPatil #SharadPatilJayanti #SocialJustice #SocialReform #PhuleAmbedkar #Marxism #TribalRights #Education #SocialChange #Vichar #Prabodhan #VidyarthiMitra #TheSpiritOfZindagi